یک “گناه کبیره” دور از چشم مجلس

|
0 دیدگاه

با وجود تأکید معاونت علمی و فناوری رئیس‌جمهور بر صعود رتبه‌ علمی ایران از دید ناظران بین‌المللی، گزارشهای رسمی نشان می‌دهد،ایران نه تنها از ترکیه،عربستان، مصر و مالزی، بلکه اخیراً از کشورهایی مانند قطر،ارمنستان، عمان، امارات و کویت نیز عقب مانده است.

ارائه آمارهای رسمی مخدوش و غیرقابل استناد در سالهای اخیر به بیماری همه‌گیر تبدیل شده است. این معضل تا آنجا ادامه یافت که اخیراً حتی رهبر معظم انقلاب نیز در این مورد هشدار علنی دادند؛ ایشان در بیانات ۲۳ شهریور امسال، اختلاف در آمارها را «بلایی بزرگ» دانستند و دستکاری در آمارها را «گناه کبیره» خواندند. اما به نظر می‌رسد با وجود اینکه هشدارهای معظم‌له در مورد «آمارسازی برخی مراجع رسمی»، به اضطرار از خفا در آمده و رسانه‌ای شده ــ و حتی هزینه‌هایی نیز برای نظام در پی داشته است ــ اما فرمایشات ایشان کماکان مورد کم‌توجهی برخی مسئولان قرار دارد.

علی‌رغم سوء استفاده رسانه‌های دشمن، از شرایط پیش آمده، ارائه آمارهای غلط کماکان در میان برخی مراجع رسمی رواج دارد

آمارسازی به دو روش امکان‌پذیر است؛ یک راه «دستکاری در داده‌های آماری موجود» است؛ راه دوم و خطرناکتر تعیین «شاخصهای غلط» در تحلیل داده‌های آماری است که به فهم غلط مخاطب از موضوع منتهی می‌شود. برای مثال دولتها برای ارائه عدد رشد اقتصادی، مطابق شاخصهای گوناگون جهانی، بین دو تا سه هزار واحد بزرگ تولیدی کشور را مورد بررسی قرار می‌دهند. بدیهی است که رشد این واحدها به دلیل شرایط خاص این‌گونه واحدها ــ در زمینه‌ سرمایه‌گذاری، تولید، بازرگانی، تجهیز منابع و موارد دیگر ــ نماینده شرایط رشد تمامی اقتصاد کشور نیست؛ گرچه عامل مهمی به شمار می‌رود. حاصل اینکه ممکن است با این تعریف، در شرایط فعلی اقتصادی ایران رشد ۵ درصدی نیز اتفاق بیفتد، اما نتیجه‌اش برای واحدهای کوچک و نیز عموم مردم محسوس نباشد؛ در عین حال دولتها نیز به رشد اقتصادی و بهبود شرایط مردم مباهات کنند!

** یک نمونه از آمارسازیهای غلط؛ تکیه بر شاخصهای غلط برای «علم و فناوری»

تنها ۶ روز پیش از هشدار رهبر انقلاب درخصوص آمارسازیها، پایگاه اطلاع رسانی ریاست جمهوری طی گزارشی از بهبود ۴۲ پله‌ای ایران در حوزه اقتصاد دانش بنیان و نوآور خبر داد. در این گزارش به صحبتهای معاون علمی و فناوری رئیس جمهور در هیئت دولت استناد شده و آمده است: «وضعیت ایران در حوزه اقتصاد دانش‌بنیان و نوآور در شاخصهای جهانی ۴۲ رتبه (طی دو سال) بهبود یافته و از رتبه ۱۲۰ در سال ۲۰۱۴ به رتبه ۷۸ در سال ۲۰۱۶ رسیده است.»

در ادامه این گزارش می‌خوانیم: «معاون علمی و فناوری رئیس جمهور در ادامه گزارش خود، به شرح چگونگی اجرای قانون حمایت از شرکتها و مؤسسات دانش بنیان پرداخت و از رشد چشمگیر تعداد شرکتهای دانش‌بنیان و افزایش سهم آنها از کل اقتصاد کشور در دولت تدبیر و امید خبر داد؛ به شکلی که در سال ۱۳۹۲ «۵۵» شرکت، در سال ۱۳۹۳ «۱۱۴۲» شرکت، در سال ۱۳۹۴ «۲۳۲۷» شرکت و در شش ماه اول سال ۱۳۹۵ «۲۵۹۰» شرکت ایجاد شده است که با میزان فروشی معادل ۱۱۰ هزار میلیارد ریال و ایجاد اشتغال مستقیم ۴۰ هزار نفر همراه بوده‌اند.»

همچنین چند روز پیش از ارائه این گزارش در هیئت دولت، معاون علمی و فناوری رئیس‌جمهور در یک برنامه تلویزیونی ضمن اشاره به گزارش شاخص جهانی نوآوری، به صعود ۲۸ پله‌ای جمهوری اسلامی ایران (طی یکسال) افتخار کرد و افزود: ایران پس از هندوستان و قزاقستان «مقام سوم منطقه» را کسب کرده است.

گزارش سورنا ستاری از وضعیت رشد علم و فناوری ایران در دولت تدبیر و امید، علاوه بر محافل تخصصی ــ مانند هیئت دولت ــ در میان عموم مردم نیز بازتاب رسانه‌ای گسترده‌ای داشت. بخشی از پوشش گسترده گفتار معاون علمی رئیس جمهور در برخی خبرگزاریها را ببینید.

نمونه‌ای از پوشش گسترده خبرگزاریها از صحبتهای معاون علمی رئیس جمهور

** مبنای این آمار چه باید باشد؛ چه هست؟

مطابق «سند چشم‌انداز جمهوری اسلامی ایران در افق ۱۴۰۴» ــ که در تاریخ ۱۳ آبان ۱۳۸۲ توسط رهبر معظم انقلاب به سران قوای سه‌گانه ابلاغ شد ــ یکی از ویژگیهای «جامعه‌ ایرانی» در افق چشم‌انداز اینگونه ترسیم شده است: «دست‌یافته به جایگاه اول اقتصادی، علمی و فناوری در سطح منطقه‌ آسیای جنوب غربی (شامل آسیای میانه، قفقاز، خاورمیانه و کشورهای همسایه) با تأکید بر جنبش نرم‌افزاری و تولید علم، رشد پرشتاب و مستمر اقتصادی، ارتقاء نسبی سطح درآمد سرانه و رسیدن به اشتغال کامل.»

به این ترتیب مطابق سند افق ۱۴۰۴، در تعیین شاخصها، جمهوری اسلامی ایران باید با این کشورها قیاس شود:

  • کشورهای آسیای میانه: ازبکستان، تاجیکستان، ترکمنستان، قزاقستان، قرقیزستان و بخشهایی از جنوب سیبری در روسیه به آسیای مرکزی معروف است.
  • کشورهای قفقاز: جمهوری آذربایجان، ارمنستان، گرجستان، داغستان، چچن و بخشهایی از ایران، ترکیه و روسیه به قفقاز معروف است.
  • خاورمیانه: مصر، ایران، ترکیه، عراق، عربستان، یمن، سوریه، امارات، اردن، فلسطین، عمان، لبنان، کویت، قطر، بحرین و قبرس کشورهای خاورمیانه به شمار می‌روند.
  • سایر کشورهای همسایه: پاکستان و افغانستان کشورهای همسایه‌هایی هستند که در تقسیم‌بندیهای بالا نمی‌گنجند.

نقشه کشورهایی که مطابق سند چشم انداز، ایران باید در سال ۱۴۰۴ در میان آنها پیشتاز باشد

اما مبنای گزارش سورنا ستاری، خروجی ۲۰۱۶ «شاخص جهانی نوآوری» است. «شاخص جهانی نوآوری»(Global Innovation Index ) ــ که به اختصار GII (جی‌دبل‌آی) نامیده می‌شود ــ نظام رتبه‌بندی سالیانه‌ای است که از سال ۲۰۰۷ میلادی کشورهای جهان را بر اساس شاخصهای مرتبط با «نوآوری» رتبه‌بندی می‌کند. این نظام امتیازبندی کار خود را در سال ۲۰۰۷ با همکاری مؤسسه کسب و کار جهانی (INSEAD) و مجله انگلیسی World Business آغاز کرد؛ ولی در سالهای اخیر تهیه این گزارش را دانشگاه کورنل، سازمان جهانی مالکیت فکری و مؤسسه کسب و کار جهانی با همکاری چندین مؤسسه دیگر بر عهده دارند. منابع این گزارش متنوع است، اما از مهمترین این منابع می‌توان به آمار یونسکو، بانک جهانی، انجمن بین‌المللی مخابرات و سازمان جهانی مالکیت فکری اشاره کرد.

تصویر صفحه اول سایت «شاخص جهانی نوآوری»

در این نظام امتیازی، هرساله هر کشور یک امتیاز کسب می‌کند؛ این امتیاز بین صفر تا ۱۰۰ است و هر کشوری که امتیازش به ۱۰۰ نزدیکتر باشد از رتبه بالاتری برخوردار است. برای مثال در سال ۲۰۱۶ کشور سوئیس با حدود ۶۶ امتیاز رتبه اول جهان را کسب کرد و یمن با کسب ۱۴ امتیاز رتبه آخر را در بین کشورهای مورد بررسی از آن خود کرد.

برای سهولت کار و نظام‌بندی مناسب، شاخص جهانی نوآوری به دو شاخص کلان «درون‌دادهای نوآوری» و«برون‌دادهای نوآوری» استوار شده که امتیاز هریک از این دو نیز از صفر تا ۱۰۰ است. برای بررسی شاخص کلان «درون‌دادهای نوآوری»، عناصری مانند نهادها، سرمایه انسانی و پژوهش، زیرساختها، پیچیدگی بازار و پیچیدگی کسب و کار اندازه‌گیری می‌شود که هریک از این موارد نیز شامل چند شاخص قابل اندازه‌گیری است. شاخص کلان «برون‌دادهای نوآوری» شامل دو عنصر برون‌دادهای دانش و فناوری و برون‌دادهای خلاقانه است که هریک از این دو نیز شامل چند شاخص قابل اندازه‌گیری است. بنابراین در مجموع هفت ستون در این نظام قرار دارد و شاخصهای درون هریک به‌تدریج کامل شده است؛ در حال حاضر در این نظام امتیازدهی بیش از ۸۰ زیرشاخص کمّی یا سنجه برای رتبه‌بندی کشورها مورد استفاده قرار می‌گیرد.

با توجه به آنچه گفته شد این نظام رتبه‌بندی نگاهی مبسوط به مقوله نوآوری دارد و از نهادها و زیرساختها تا فروش دانش فنی و اقتصاد خلاق پیش رفته است. لذا در این رتبه‌بندی، برخلاف روال جاری در ایران، تنها تعداد مقالات یا اختراعات در نظر گرفته نمی‌شوند، بلکه به یک اکوسیستم ــ که این دو شاخص تنها بخش کوچکی از آن را تشکیل می‌دهند ــ توجه شده است.

* روند تغییرات رتبه ایران در شاخص جهانی نوآوری

اگرچه این رتبه‌بندی از سال ۲۰۰۷ آغاز شد، ولی اولین گزارش رسمی درباره جمهوری اسلامی ایران در سال ۲۰۱۱ انتشار یافت. در این سال امتیاز کشورمان ۲۸٫۴ از ۱۰۰ بود که رتبه ۹۵ را در میان ۱۲۵ کشور بررسی شده کسب کرد. در سال ۲۰۱۲ جمهوری اسلامی ایران با کسب امتیاز ۲۷٫۳ از ۱۰۰، حائز رتبه ۱۰۴ در میان ۱۴۱ کشور شد و در سال ۲۰۱۳ با امتیاز کل ۲۷٫۳ در میان ۱۴۲ کشور، رتبه ۱۱۳ جهانی را کسب کرد. در سال ۲۰۱۴ میلادی ۱۴۳ کشور مورد بررسی قرار گرفتند که در این میان کشورمان با افت محسوس و تنها ۲۶٫۱ امتیاز رتبه ۱۲۰ جهانی را از آن خود کرد. در سال ۲۰۱۵ امتیاز کشورمان به ۲۸٫۴ از ۱۰۰ ارتقاء یافت و رتبه ایران به ۱۰۶ از ۱۴۱ کشور مورد بررسی رسید. در سال ۲۰۱۶ تعداد کشورهای مورد بررسی ــ که در چند سال از مرز ۱۴۰ کشور گذشته بود ــ ناگهان به ۱۲۸ کشور کاهش یافت؛ جمهوری اسلامی ایران در این سال  توانست امتیاز ۳۰٫۵ را کسب کند و با توجه به رشد امتیاز و کاهشی که در تعداد کشورها رخ داده بود به رتبه ۷۸ از ۱۲۸ کشور دست یافت.

جدول تغییرات ایران در نظام رتبه‌بندی GII از ۲۰۱۱ تا ۲۰۱۶
تعداد کشورهای بررسی شده رتبه ایران امتیاز کسب شده ایران سال
۱۲۵ ۹۵ ۲۸٫۴ ۲۰۱۱
۱۴۱ ۱۰۴ ۲۷٫۳ ۲۰۱۲
۱۴۲ ۱۱۳ ۲۷٫۳ ۲۰۱۳
۱۴۳ ۱۲۰ ۲۶٫۱ ۲۰۱۴
۱۴۱ ۱۰۶ ۲۸٫۴ ۲۰۱۵
۱۲۸ ۷۸ ۳۰٫۵ ۲۰۱۶

تغییر از رتبه ۱۲۰ (از میان ۱۴۳ کشور) به ۷۸ (از میان ۱۲۸) کشور مبنای گزارش معاون علمی و فناوری در ارتقاء ۴۲ رتبه‌ای ایران طی دوسال گذشته در این رنکینگ است.

** تعریف «منطقه»

سورنا ستاری مکرراً از جایگاه سوم ایران در «منطقه» سخن گفته است. اما ایران در این نظام رتبه‌بندی در میان کشورهای موسوم به CSA قرار گرفته که به‌کلی با نظام تقسیم بندی سند چشم انداز مغایرت دارد.

منطقه زرد رنگ ــ که شامل بسیاری از همسایه‌های خاورمیانه‌ای نمی‌شود ــ مبنای محاسبات این نظام رتبه‌بندی است

تعریف این پایگاه از «کشورهای آسیای مرکزی – غربی (CSA = Central and Southern Asia)» شامل کشورهای هند، قزاقستان، ایران، تاجیکستان، سریلانکا، بوتان، قیرقیزستان، نپال، بنگلادش و پاکستان است. در میان این ۱۰ کشور خاص ایران رتبه سوم را به خود اختصاص داده است.

نقشه کشورهای مورد نظر GII که به کلی با منطقه مورد نظر نقشه سند چشم‌انداز مغایر است؛ کشورهایی مانند نپال، بوتان، سریلانکا و بنگلادش با ایران قرابتی ندارند

** وضعیت «کشورهای همسایه، همتراز یا رقیب» در رتبه بندی GII

نگاهی کوتاه به این رنکینگ نشان می‌دهد که نه تنها وضعیت علم و فناوری کشورمان قابل مباهات نیست، بلکه به ساماندهی عاجل نیاز دارد؛ توجه ناکافی به سیاستهای ابلاغی رهبری معظم و همچنین نظارت ناکافی نهادهای مسئول ــ مانند کمیسیونهای مرتبط با نوآوری، به‌ویژه کمیسیون آموزش و تحقیقات مجلس ــ شرایط نامناسبی را برای کشورمان رقم زده است. با وجود اینکه رهبر معظم انقلاب بارها بر «اهمیت علم، فناوری و نوآوری» تأکید داشته‌اند و در سالهای اخیر نیز «کاهش رشد علمی کشور» را در چندین نوبت گوشزد کردند، ولی تحقق این منویات نیازمند تلاش جدی مسئولین است.

«کشورهای همسایه، همتراز یا رقیب» یا «کشورهای گمنامی» که بعضاً با فاصله‌های معنادار، در رتبه‌های بالاتر از ایران قرار دارند عبارتند از: مالزی، امارات متحده عربی، ترکیه، شیلی، کاستاریکا، عربستان سعودی، قطر،مونته‌نگرو، بحرین، ویتنام، ارمنستان، مکزیک، اروگوئه، کلمبیا، گرجستان، هند، کویت، پاناما، برزیل، لبنان، پرو، مراکش، عمان، فیلیپین، قزاقستان، جمهوری دومینیکن، و تونس.

موارد قرمز رنگ، شامل ۱۰ کشور از ۲۵ کشور «منطقه» است که ایران باید در افق ۱۴۰۴ از آنها پیشی بگیرد، اما اکنون از آنها عقب است. این یعنی ایران در «منطقه» نیز در میانه جدول است و شرایط قوی‌ای ندارد.

جدول رتبه‌بندی نشان می‌دهد «ایران» با امتیاز تقریباً یکسان، تنها دو پله از «کنیا» بالاتر است

گذشته از جایگاه ایران در این جدول، با مراجعه به جداول زیرشاخصهای گزارش سال ۲۰۱۶ مشخص می‌شود حتی رشد اندک این سال نیز نشانی محکم از رشد نوآوری کشورمان نیست؛ چه اینکه اولاً داده‌ها در برخی  شاخصها هنوز متعلق به دولت قبل است و داده‌های جدید از طرف دولت تدبیر و امید به مراجع جهانی ارسال نشده و ثانیاً در برخی شاخصهای این نظام رتبه‌بندی، که قوت کشورمان را نشان می‌دهد، شاخصها به اندازه کافی محکم نیست؛ برای مثال می‌توان به رشد ایران در شاخص «افزایش در ویرایش ماهانه ویکی‌پدیا» اشاره کرد.

** فرار رو به جلوی مسئولان دانش و فناوری کشور؛ به‌جای ترمیم شرایط

چنانچه در جدول فوق ملاحظه می‌شود بسیاری از کشورهای رقیب و حتی کشورهای کوچک حاشیه خلیج فارس و همچنین برخی کشورهای آفریقایی و نیز ترکیه از حیث امتیاز و رتبه فاصله زیادی با ایران دارند. این امر نشان می‌دهد این کشورها به این موضوع همت گماشته‌اند؛ موقعیت قابل تأمل جمهوری اسلامی ایران در این رتبه‌بندی باید از سالها قبل مورد توجه شایسته سیاستگذاران و برنامه‌ریزان تحقیقات، فناوری و نوآوری قرار می‌گرفت؛ از جمله نهادهای متولی این امر می‌توان به شورایعالی انقلاب فرهنگی، معاونت علمی و فناوری ریاست جمهوری، بنیاد ملی نخبگان، وزارت علوم، تحقیقات و فناوری و همچنین وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی اشاره کرد.

گذشته از مأموریت ذاتی متولیان امر، با ابلاغ سیاستهای کلی علم وفناوری، سیاستهای کلی سلامت و همچنین به‌ویژه سیاستهای کلی اقتصاد مقاومتی ــ که اقتصاد دانش بنیان در قلب آن مستتر است ــ مسئولیت این نهادها و دستگاهها دو چندان شد؛ ولی با این همه به‌نظر می‌رسد مسئولان سایر کشورها بیش از ایران به فکر آینده درازمدت کشور خود بوده‌اند.

نگاهی کوتاه به کشورهای منطقه و رقیب نشان می‌دهد برخی کشورهای کوچک حاشیه خلیج‌فارس و همچنین ترکیه و عربستان اختلاف امتیاز معناداری با جمهوری اسلامی ایران پیدا کرده‌اند؛ شرایط ایران در این شاخص کلان نشان می‌دهد تنها دلخوش بودن به «سومین رتبه در منطقه CSA» و «افزایش اسمی تعداد شرکتهای دانش بنیان» ــ که عمده آنها نیز شرکتهای نو پا و تازه تأسیس هستند و آینده مبهمی دارند ــ نمی‌تواند پاسخگوی نیازهای کشور و از جمله اقتصاد مقاومتی باشد. در گزارش بعد ابعاد دقیق این شاخص بررسی و تحلیل خواهد شد.

با این شرایط باید دید ناظران عرصه علم و فناوری، مانند کمیسیون آموزش و تحقیقات مجلس و شورایعالی انقلاب فرهنگی، نسبت به ارائه غیرواقعی این آمارها در این سطح، چه واکنشی نشان خواهند داد.

0 پسندیده شده
روزنامه آسیا اپراتور اول
از این نویسنده

بدون دیدگاه

جهت ارسال پیام و دیدگاه خود از طریق فرم زیر اقدام و موارد زیر را رعایت نمایید:
  • پر کردن موارد الزامی که با ستاره قرمز مشخص شده است اجباری است.
  • در صورتی که سوالی را در بخش دیدگاه مطرح کرده باشید در اولین فرصت به آن پاسخ داده خواهد شد.